Auteursrecht, copyright, creative commons. Het is belangrijk dat je als fotograaf -of je nu beginnend bent of professional- goed op de hoogte bent van deze zaken. Weet wat je rechten zijn, zodat een ander daar geen misbruik van kan maken! Het gebeurt namelijk regelmatig dat foto’s gekopieerd of gebruikt worden door zogenaamde copycats. Zij kunnen jouw auteursrechtschenden, met alle gevolgen van dien.

Oke, ik vertel het er gelijk maar bij. Dit is niet een artikel wat je even 1-2-3 leest. Ga er rustig voor zitten, want het is belangrijke informatie. Lees het artikel door van begin tot eind, of gebruik deze inhoudsgave hieronder om meer te lezen over een specifiek onderwerp.

Auteursrecht

Copyright

Creative Commons

Mag ik dat beeld gebruiken?

Copycats


Creative Commons uitgelegd voor fotografen

Auteursrecht

Wat is auteursrecht en hoe krijg je auteursrecht?

Het auteursrecht is een recht dat je krijgt wanneer je iets creëert. Je hoeft hiervoor niets te doen; je verkrijgt auteursrecht automatisch. Hoewel je bij het woord ‘auteur’ misschien denkt aan alleen teksten, hoort het auteursrecht ook bij foto’s, schilderijen, beeldhouwwerken, grafisch ontwerp, illustraties, muziekstukken, songteksten of andere ‘kunsten’, zoals een unieke architectuur.

Het auteursrecht beschermt het werk dat is gemaakt. De rechthebbende mag dan ook beslissen wat er wel of niet met het werk gebeurt. Iemand anders mag het werk niet zomaar namaken, kopiëren of verveelvoudigen.

Voorwaarden voor het krijgen van auteursrecht

Voorwaarde voor het verkrijgen van het auteursrecht is dat het werk creatief/origineel genoeg is, en dat je de intellectuele ‘schepper’ bent van het werk. Hoe zit dat?

Auteursrecht: Zorg dat het werk onderscheidend, creatief of origineel is

Dat een werk creatief moet zijn om aanspraak te maken op het auteursrecht, is natuurlijk een vage omschrijving die ruimte voor interpretatie overlaat. Maar vaak is het wel duidelijk wat hiermee wordt bedoeld.

Het is bijvoorbeeld lastig om auteursrecht te krijgen op een tekst als “Fotografie is schrijven met licht”. Het is immers de oorsprong van het woord fotografie. Het is beschrijvend en daarmee niet creatief of origineel. Hetzelfde geldt voor de tekst “Fotografie is mijn passie”. Fotografie is misschien mijn passie en misschien ook die van jou. Het feit dat ik deze tekst eerder heb geschreven dan jij betekent niet dat ik het auteursrecht heb en jij deze zin niet mag gebruiken.

Anders wordt het bij de tekst: “Wanneer ik een camera vast heb, is het alsof ik in de luwte van de wind sta. Fotografie zorgt ervoor dat ik dicht bij mijzelf blijf, en ik niet word geleefd door de drukte en het rumoer om mij heen. Zonder fotografie zou ik letterlijk doordraaien.”

De tekst hierboven is misschien wel klinkklare onzin, maar hopelijk is duidelijk dat deze zin wél onderscheidend is. Op deze drie zinnen zou dus auteursrecht van toepassing zijn en mogen niet letterlijk overgenomen worden.

Ook voor foto’s is het belangrijk dat deze creatief, origineel of uniek moeten zijn, wil je het auteursrecht krijgen. Het kan zijn dat dit niet lukt, bijvoorbeeld bij productfoto’s met een witte achtergrond. Wanneer ik een foto maak van een badeendje en deze van opzij fotografeer tegen een witte achtergrond, dan is dat weinig creatief. Heb jij toevallig hetzelfde badeendje en fotografeer je deze ook toevallig met een witte achtergrond, ook van opzij, dan kan ik je niet aanspreken op het ‘namaken’ van de foto. Anders wordt het wanneer ik het badeendje vanuit een unieke hoek fotografeer of dit heb gekopieerd met andere elementen, achtergronden, etc. De foto wordt unieker, creatiever en deze mag nu niet zomaar gekopieerd of nagemaakt worden!

Het badeendje is van opzij gefotografeerd met een witte achtergrond. Omdat de foto weinig creatief of onderscheidend is, zou je je kunnen afvragen of je auteursrecht op deze foto krijgt.

Het badeendje is van opzij gefotografeerd met een witte achtergrond. Je kunt je  afvragen of de foto voldoende creatief of onderscheidend is om aanspraak te maken op het auteursrecht.

Deze foto heeft wel auteursrecht

Bij deze foto zijn er duidelijk andere elementen in beeld wat de foto meer onderscheidend maakt. De foto heeft auteursrecht en mag niet zomaar gekopieerd worden.

Let op: ik suggereer niet dat élke foto die een witte achtergrond heeft vrij is van auteursrecht, integendeel! Een product kan ook op een andere manier creatief of onderscheidend gefotografeerd worden (bijvoorbeeld door hoe je het neerlegt, hoe je de compositie bedenkt, etc) met een witte achtergrond.

Auteursrecht: Intellectuele schepper vs maker/uitvoerder

Het auteursrecht is voorbehouden aan de ‘bedenker’ of ’intellectuele schepper’ van het werk. Dit hoeft niet dezelfde persoon zijn die de daadwerkelijke ‘maker’ of ‘uitvoerder’ is. Wat ik daarmee bedoel?

Het auteursrecht van een foto die is gemaakt met een analoge camera ligt bij de fotograaf en niet bij het bedrijf dat het negatief heeft ingescand en gedigitaliseerd. Hetzelfde als je een foto bestelt bij een afdrukcentrale; het auteursrecht blijft bij de fotograaf, ook al heeft een ander het uitvoerende werk gedaan en deze afgedrukt.

Het is niet eens een vereiste dat je zelf op het knopje hebt gedrukt om de foto te maken voor het verkrijgen van het auteursrecht. De foto van mijn voeten in een leeg zwembad is overduidelijk ‘van mij’; het was mijn concept, mijn apparatuur, mijn instellingen, mijn compositie en toevallig ook nog eens mijn benen. Dat toevallig een collega op het knopje drukte om de foto te maken, geeft hem geen auteursrecht.

No Swimming Today

Auteursrecht: werkgever vs werknemer, opdrachtgever vs opdrachtnemer

Een uitzondering is het auteursrecht op een werk dat is gemaakt in opdracht van de werkgever. Het auteursrecht is dan voor de werkgever, niet voor jou als werknemer. Het zou namelijk vervelende en lastige situaties kunnen opleveren als de werknemer wordt ontslagen of overstapt naar een ander baan.

Let op dat dit anders is wanneer je in opdracht werkt. Maak je een foto voor een klant? Dan zijn zij niet de werkgever, maar de opdrachtgever. Het auteursrecht is dan ook in de regel voor jou als opdrachtnemer. (Er zijn hier uiteraard uitzonderingen op te bedenken, maar die laat ik nu buiten beschouwing).

Wat doet het auteursrecht?

Zoals ik al hierboven schreef: het auteursrecht beschermt het werk. Het voorkomt dat anderen het werk mogen namaken, kopiëren of op een andere manier ‘verveelvuldigen’.
Een foto die je heb gemaakt, mag een ander niet zomaar op een andere website plaatsen, want dat is kopiëren. Een ander voorbeeld is dat iemand de foto niet in detail mag schilderen, want ook dat is namaken.

Het is daarbij niet mogelijk om onder het auteursrecht uit te komen door een foto aan te passen. Wanneer iemand jouw foto opnieuw zou bewerken, bijvoorbeeld door deze uit te snijden of zwart-wit te maken, dan is er geen sprake van een “nieuw werk” of “originele creatie”.

Ter iillustratie hoe het auteursrecht werkt: dit is de originele foto. Ik heb de foto gemaakt waardoor ik de auteursrechthebbende ben.

Ter illustratie hoe het auteursrecht werkt: dit is de originele foto. Ik heb de foto gemaakt en ben de auteursrechthebbende.

Wanneer iemand anders de eerste foto heeft bewerkt tot deze foto (zwart-wit aanpassing, uitsnede, etc), dan verkrijgt de ander niet zomaar het auteursrecht door deze wijziging. Het origineel is nog dusdanis herkenbaar. Als auteursrechthebbende mag ik deze aanpassing verbieden.

Wanneer iemand anders de eerste foto heeft bewerkt tot deze variant (zwart-wit aanpassing, uitsnede, etc), dan verkrijgt de ander niet zomaar het auteursrecht vanwege deze wijziging. Het origineel is nog dusdanig herkenbaar dat ik als auteursrechthebbende deze aanpassing mag verbieden.

Overdragen van het auteursrecht

Het auteursrecht is niet iets wat je zomaar kunt weggeven of verkopen. Als je het auteursrecht wilt overdragen, moet dit via een ondertekende akte. Een officieel gebeuren dus! Het zal je waarschijnlijk niet overkomen, maar mocht je hier ooit om gevraagd worden; zorg dan dat er minstens een zeer ruime vergoeding tegenover staat. Na het overdragen van het auteursrecht mag de ander namelijk alles doen met de foto wat hij of zij wil; jij hebt daar geen enkele zeggenschap meer over. Het auteursrecht is ook zelden noodzakelijk wanneer je een duidelijke licentie afspreekt. In de licentie neem je op wat de ander wel/niet met de foto mag doen.

Vervallen van het auteursrecht

Auteursrecht heeft een soort van houdbaarheidsdatum. Logisch, want hoe kun je de maker na zijn overlijden nog om toestemming vragen? In de praktijk zou dat erg lastig worden. Dat betekent niet dat het auteursrecht vervalt vanaf het moment dat iemand overleden is. Op dat moment kunnen er namelijk nog anderen, zoals familie, een belang hebben bij het behouden van het werk. Maar naar verloop van tijd zijn ook die familieleden overleden. Het auteursrecht vervalt daarom 70 jaar na het overlijden van de maker/schepper. Foto’s gemaakt in bijvoorbeeld de 19e eeuw, zijn niet meer auteursrechtelijk beschermd, en kunnen daarom vrij gebruikt en verspreid worden. Hetzelfde voor (foto’s van) bijvoorbeeld oude schilderijen.

De nachtwacht is in 1642 geschilderd door Rembrandt van Rijn. De beroemde schilder leefde van 1609 tot en met 1669. De nachtwacht heeft daardoor geen auteursrecht meer en ik had geen toestemming nodig van Rembrandt voor onderstaande aanpassing.

De Nachtwacht heeft geen auteursrecht meer

Op ‘De Nachtwacht’ van Rembrandt van Rijn zit geen auteursrecht meer; het behoort tot het publieke domein. Ik had daardoor geen toestemming nodig om het beeld aan te passen door de ridder-badeendjes erin te photoshoppen.

Wat is het verschil tussen copyright en auteursrecht?

Copyright ken je waarschijnlijk van het bekende tekentje. Dit is een c met daaromheen een cirkeltje: ©. Strikt genomen is copyright (in juridische zin) niet exact hetzelfde als auteursrecht, maar de termen worden vaak door elkaar gebruikt. Ik vind het niet nodig om de exacte verschillen te bespreken (daarvoor kun je beter naar een jurist). Het belangrijkste om te weten is dat het copyright teken in Nederland en België geen vereiste is voor het laten gelden van het auteursrecht. Vanzelfsprekend is het ©-teken ook geen methode om het auteursrecht te verkrijgen!

Creative Commons

Wat is Creative Commons?

Bij Creative Commons geef je een soort ‘licentie’ af voor een werk waar jij het auteursrecht op hebt. Je geeft toestemming dat een ander, onder bepaalde voorwaarden, jouw foto of andere creatieve werken mag gebruiken zonder dat daarvoor direct nadrukkelijk toestemming voor gevraagd moet worden.
Het is een goede en duidelijke methode die internationaal wordt gebruikt. Het biedt fotografen (en anderen creatievelingen) de mogelijkheid om een ander snel en simpel duidelijk te maken wat er wel en niet mag gebeuren met het werk. Voor zowel de auteursrechthebbende, als de persoon die het werk wil gebruiken, kan dit veel tijd schelen.

Bouwstenen van de Creative Commons

Het creative commons is opgebouwd uit vier ‘bouwstenen’. Per bouwsteen geef je aan hoe en onder welke voorwaarden een ander jouw foto (of andere creatieve werk) mag gebruiken kopiëren, vermenigvuldigen, etc.

  • Naamsvermelding (BY=”Door”): hiermee geef je aan dat de ander jouw foto mag gebruiken, zolang jouw naam daar bij staat. Overigens heb je dit recht eigenlijk al automatisch omdat je het auteursrecht hebt.
  • Niet Commercieel (NC=Non Commercial): hiermee kun je aangeven dat een foto gebruikt mag worden zolang dit gebruik niet commercieel is. Anders gezegd; als een ander direct